Lle mae'r haul yn tywynnu ar y tonnau: darganfod Penrhyn Gŵyr

Penrhyn Gŵyr oedd y lle cyntaf ym Mhrydain i'w ddynodi yn Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol. Mae'r traethau hyfryd a'r clogwyni a choed ar hyd y penrhyn yn llawn o lefydd gwych i gerdded, gwylio adar, torheulo a syrffio. Nid ar chwarae bach mae Penrhyn Gŵyr yn ennill cymaint o wobrau.

Reflections of the sand at Rhossili Bay, Gower

Traeth Rhosili, Penrhyn Gŵyr

 gan Jo Evans1

Cafwyd newyddion gwych ddechrau 2013 pan ddaeth Bae Rhosili'n drydydd o blith holl draethau Ewrop mewn arolwg o deithwyr (y tu ôl i Spiaggia dei Conigli ar ynys Sisili a Playa de las Catedrales yn Galisia, Sbaen). Ond doedd hynny'n ddim syndod. Rhosili, lle mae'r traeth tywodlyd braf yn ymestyn am dair milltir, yw gogoniant Penrhyn Gŵyr. Fel llawer i draeth hyfryd arall yn y de, mae Rhosili wedi hen arfer ennill gwobrau dro ar ôl tro.

Mae rhai o'r enwau mawr yn hoff o Benrhyn Gŵyr hefyd. Pan fu Huw Edwards yn gwneud y gyfres hanes The Story of Wales i'r BBC, yma y daeth y tîm cynhyrchu i ffilmio'r golygfeydd agoriadol. Mae'r cyflwynydd rhaglenni byd natur Kate Humble wrth ei bodd â Phenrhyn Gŵyr, y llwybrau gwyllt a'r llefydd i wylio adar, ac yn nhref lan môr hyfryd y Mwmbwls mae Joanna Page yn byw, a gallwch ei gweld hi ar y traeth yn yr haf yn ymlacio, dal crancod a gwylio pobl yn syrffio.

Mae Penrhyn Gŵyr yn hawdd ei gyrraedd wrth deithio o gyfeiriad Llanelli, Abertawe a Phort Talbot, ac felly bydd miloedd o bobl yn dod yma'n gyson ar y penwythnos. Ond gan fod cymaint o le yma, dim ond pan fo'r haf yn ei anterth y gwelwch chi hi'n brysur ar y traethau gorau – Bae Rhosili, Porth Einion, Bae Langland a Bae Caswell.

Prydferthwch natur

Ben's Rock, Three Cliffs Bay, Gower

Craig Ben ym Mae'r Tri Chlogwyn, Penrhyn Gŵyr

 gan Claire_Sambrook

Ym 1956 fe ddynodwyd Penrhyn Gŵyr yn Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol, yr un gyntaf ym Mhrydain. Daeth y clod yn bennaf oherwydd daeareg yr ardal a'r cynefinoedd toreithiog ar hyd yr arfordir. Fe welwch chi amrywiaeth anhygoel yma o fewn 70 milltir sgwâr, wrth grwydro ar hyd clogwyni, traethau a thwyni, corsydd a morfeydd heli, dyffrynnoedd gwyrddion a ffermdir. Yn y pen draw saif Pen Pyrod, trwyn o dir creigiog sy'n denu adar a morloi.

Mae cynlluniau ar waith o hyd i warchod rhinweddau unigryw'r penrhyn, heb amharu ar y bobl sy'n byw yma a'r ymwelwyr sy'n dod yn gyson. Yr ymgyrch fwyaf ar hyn o bryd yw atal llygredd golau, er mwyn gallu gwneud y gorau o'r nosweithiau serog, braf ym Mhenrhyn Gŵyr.

Rhoddir cryn sylw i gadw traethau Penrhyn Gŵyr yn lân hefyd. Enillodd traethau Bae Breichled, Bae Langland, Bae Caswell a Phorth Einion faner las bob yn 2012, a rhoddodd Cadw Cymru'n Daclus Wobr Arfordir Glas i draethau Bae Rhosili a Limeslade.

Mwy o atyniadau glan môr yn Abertawe.

Olrhain Hanes Penrhyn Gŵyr

Shipwrecked anchor from the ship Samuel from 1884 on Rhossili Beach, Gower

Angor wedi ei ddryllio yn Rhosili, Penrhyn Gŵyr

 gan Crowbuster

Am le mor fach mae Penrhyn Gŵyr yn frith o hanes. Mae mwy na 80 o henebion rhestredig yma, heb sôn am ogofâu o ddiwedd Oes y Cerrig, claddfeydd o'r Oes Efydd, bryngaerau Oes Haearn a Chastell Ystumllwynarth yn y Mwmbwls, adfail rhamantus o'r drydedd ganrif ar ddeg. Ond Ogof Pen-y-fai yw'r lle mwyaf rhyfeddol, yn cuddio o dan y tonnau'n amlach na pheidio. Yma ym 1823 y daeth archeolegwyr o hyd i esgyrn wedi'u lliwio ag ocr, ynghyd ag eitemau cain wedi'u gwneud o ifori. O'u blaen yr oedd claddfa 33,000 o flynyddoedd oed, yr un hynaf y gwyddwn amdani yng ngorllewin Ewrop. Cewch wybod mwy yn Amgueddfa Abertawe.

Mwy o atyniadau hanes a threftadaeth yn Abertawe.

Pethau gwyllt Penrhyn Gŵyr

Fe deimlwch chi wynt y môr wrth grwydro ar hyd lonydd a llwybrau Penrhyn Gŵyr ar droed neu ar gefn eich beic a bydd eich ffroenau'n llenwi ag arogl rhedyn, heli'r môr a garlleg y brain. Yn y coedwigoedd gallwch glywed teloriaid a drywod bach y coed yn canu, a gweld adar y môr yn sefyll ar y gwynt wrth y clogwyni. Erbyn y gwanwyn bydd gwylogod, gweilch y penwaig a gwylanod coesddu'n dod i nythu yn entrychion Pen Pyrod ac efallai y byddwch yn ddigon ffodus i weld pâl yn eu plith. Mae gwefan Cymdeithas Adar Penrhyn Gŵyr yn cyhoeddi gwybodaeth bron bob dydd am beth mae gwylwyr adar lleol yn ei weld yno.

Surfers walking along the beach heading home at sunset, Llangenith, Gower

Syrffwyr ar draeth Llangynydd, Penrhyn Gŵyr

 gan Jo Evans1

Pan mae'r tonnau ar eu gorau ar draethau Penrhyn Gŵyr, chewch chi'r unman gwell yng Nghymru i syrffio. Mae digon o hyfforddwyr medrus o gwmpas y lle i'ch rhoi ar ben y ffordd, p'un ai ydych yn rhoi cynnig arni am y tro cyntaf neu'n dysgu fesul dipyn. Ewch i Gower Live am ragolygon y tywydd a gwe-gamerâu byw.