Arwyr tawel treftadaeth Cymru

Rhain yw’r bobl sy’n cadw hanes y genedl yn fyw. Dyma geidwaid y cannoedd o gestyll a henebion sydd yng Nghymru, y bobl iawn i chi gael sgwrs â nhw i wneud y gorau o’ch ymweliad. Maent hefyd yn gwybod ble mae’r toiledau…

Porthor Cas-gwent

Ryan Evans, Head Custodian of Chepstow Castle gan CADW
Rhoddwyd maen cyntaf Castell Cas-gwent yn ei le yn yr unfed ganrif ar ddeg, ac rydw i wedi bod yn gweithio yma ers 2011. Wrth edrych arni fel hynny, mae rhywun yn sylweddoli mor bwysig yw’r adeiladau hyn wrth olrhain hen, hen hanes Cymru.

Adeiladwyd llawer o’n cestyll i gadw trefn ar y Cymry gwrthryfelgar, ond sefydlwyd Cas-gwent er mwyn creu cymuned o’r newydd. Yn hytrach na chau pobl allan, y bwriad oedd annog pobl i ddod yno. Hyd heddiw, mae hynny’n rhoi naws wahanol i’r lle o gymharu â’r cestyll mwy mawreddog yng Nghymru.

Mae’r gwaith yn amrywiol, ac mae’n rhaid bod yn feistr ar sawl crefft. Yn gyntaf, mae’n rhaid i chi gael dealltwriaeth dda o ble’r ydych chi’n gweithio, a’r hyn sy’n diddori pobl fwyaf. Un o’r pethau gorau am Gas-gwent yw’r ffaith ei fod yn agored i’r cyhoedd drwyddi draw, felly mae’n bwysig dod yn gyfarwydd â’r lle yn weddol sydyn.

Cadw hanes yn fyw

The Earl's Chamber at Chepstow Castle, Wye Valley
Dwi'n cael trafferth peidio ymgolli yn hanes y castell. Mae’n fwy na dim ond dyddiadau; mae pobl ryfeddol wedi byw yma ar hyd y blynyddoedd. Perchennog enwocaf y castell oedd William Marshall, a fu’n byw yma o ganol y 12fed ganrif hyd ddechrau’r 13eg ganrif.

Fe’i ganwyd yn uchelwr isel ei dras, ond ymhen hir a hwyr ef oedd marchog mwyaf y cyfnod. Gwasanaethodd o dan bedwar brenin Lloegr, gan gynnwys Harri, mab y Brenin John. Roedd Harri’n rhy ifanc i esgyn i’r orsedd ac felly gwnaethpwyd William Marshall yn Arglwydd Amddiffynnydd, a olygai i bob pwrpas mai ef a deyrnasai dros y wlad. Ac eto, prin fod neb wedi clywed unrhyw sôn amdano.

Bydd pobl yn dod yma o bob cwr o’r byd, rhai ohonynt erioed wedi clywed am Gas-gwent, ac eraill yn fwy cyfarwydd â hanes y lle. Mae’n rhyfeddol a dweud y gwir fod y castell yn dal yma ar eu cyfer, gan ystyried ei fod wedi’i adeiladu ar ymyl eithaf y graig uwchben Afon Gwy dros 900 mlynedd yn ôl.

800 mlwydd oed ac yn dal yn gadarn

Chepstow Castle, Wye Valley gan Paula J James
Wnaeth neb unrhyw waith i gryfhau’r graig tan y 10 neu 15 mlynedd diwethaf ers i Cadw ymgymryd â rheolaeth y castell. Y pyrth, yn ôl pob tebyg, yw nodweddion mwyaf adnabyddus y castell. Maen nhw’n 800 o flynyddoedd oed ac roeddent yn  dal yn eu lle yn nhu blaen y castell tan y 1960au.

Er bod rhywun yn dod yn hen gyfarwydd â’r lle, mae’n dal yn llawn rhyfeddod. O bryd i’w gilydd fe welwch chi ryw agwedd newydd ar y castell, yn aml gyda throad y tymhorau, neu pan mae’r tywydd yn wahanol. Fe gewch chi olwg newydd ar y lle drwy lygaid pobl eraill hefyd, pobl sydd efallai’n gweld y castell am y tro cyntaf ac yn llawn brwdfrydedd. Weithiau bydd rhywun yn holi cwestiwn nad ydych wedi’i ystyried o’r blaen, sy’n gwneud i chi feddwl am rywbeth mewn ffordd wahanol.

Mae rhywle arall i’w ddarganfod bob amser

Dryslwyn Castle, Carmarthenshire
Wrth grwydro i fannau eraill dwi'n dueddol o ffafrio Dyffryn Gwy a’r de-ddwyrain, llefydd fel Abaty Tyndyrn, Castell Rhaglan ac wrth gwrs, Cas-gwent. Mae’r tri lle yn cynnig rhywbeth hollol wahanol, ac mae’n werth mynd i’w gweld i gyd, ond wrth droi fy ngolygon ar hyd a lled Cymru, dwi'n credu mai’r llefydd mwyaf difyr yw cestyll y Tywysogion.

Os ewch chi i Gastell Dryslwyn a Chastell Dinefwr yn y Gorllewin a chestyll Dolbadarn a Dolwyddelan yn y Gogledd fe welwch eu bod i gyd mewn mannau godidog. Wrth gymryd munud i feddwl am bopeth a ddigwyddodd yn y cestyll hyn ar hyd y blynyddoedd, yr holl bobl sydd wedi cerdded heibio neu ddod drwy’r pyrth, mae e wir yn rhyfeddol. Mae gennym ni gysylltiad uniongyrchol â hanes yng Nghymru, rhywbeth sy’n destun cenfigen i wledydd eraill ledled y byd. 

Dewch o hyd i fwy o atyniadau treftadaeth yng Nghymru